4. Het einde van het rijk
Het einde van het rijk
Het Khmer-rijk bereikte zijn hoogtepunt in de 12de en 13de eeuw. Daarna raakte de hoofdstad Angkor in verval. Ooit was deze stad, inclusief het omliggende gebied zo’n twaalf keer zo groot als Amsterdam en woonden er 700.000 mensen. Tegen 1800 waren er slechts een paar dorpen en flink wat ruïnes over.
Hoe kon dat gebeuren? Nieuw wetenschappelijk onderzoek wijst op een geleidelijk vertrek van de bevolking in migratiegolven, om uiteenlopende redenen. Er was niet één enkele oorzaak.
Een beroemde koning
Jayavarman VII regeerde tijdens de bloeiperiode van Angkor. Deze vrome boeddhist, strategische krijgsheer en ambitieuze bouwer wordt nog altijd door veel Cambodjanen bewonderd. Hij maakte het mahayana-boeddhisme tot staatsreligie, verdreef indringers en liet enkele van de grootste tempels van het rijk bouwen.
Tegen het einde van de 12de eeuw startte hij de bouw van Angkor Thom, een van de meest opmerkelijke bouwcomplexen ter wereld. Het overtrof alle projecten van zijn voorgangers en was zelfs grootser dan Angkor Wat.
Toen Jayarvarman VII regeerde, was het hindoeïsme nog altijd een belangrijke religie. Na zijn dood ontstond er onrust: boeddhisten en hindoeïsten stonden steeds vaker tegenover elkaar.
Verandering van geloof
Scheuren in het fundament van Angkor
De regeerperiode van Jayavarman VII wordt beschouwd als het hoogtepunt van het Khmer-rijk, maar de dertiende eeuw was ook een spannende periode. Het boeddhisme was bij de Khmer al geruime tijd bekend, maar Jayavarman VII maakte het tot officiële staatsgodsdienst. Dat veroorzaakte waarschijnlijk een enorme schok. De maatschappelijke orde was immers gebaseerd op toewijding aan hindoeïstische goden en het idee van een vorst die regeerde bij goddelijk recht.
Daarnaast legde de bouwwoede van de koning waarschijnlijk een zware druk op de middelen van het rijk. Het indrukwekkende Angkor Thom met de Bayon-tempel was ook nog eens slechts een van de vele kostbare projecten. De financiële druk zette samen met de religieuze verandering de hoofdstad onder spanning.
Wat is er met Angkor gebeurd?
Angkor bezweek niet aan één enkele oorzaak. Het was een opstapeling van problemen die de hoofdstad verzwakten.
Eeuwenlang hadden de Khmer oorlog gevoerd met naburige volkeren, maar na Jayavarman VII beleefde het rijk een periode van vele conflicten. Tegelijkertijd ondermijnde de religieuze verschuiving naar het boeddhisme de oude machtsstructuren.
Het centrum van Angkor telde rond 1400 tienduizenden inwoners. Mogelijk was dat te veel voor het verouderde watersysteem. Klimaatverandering en extreme droogte maakten het voor de Khmer-bevolking bovendien steeds moeilijker om aan voldoende voedsel en water te komen. Uiteindelijk kozen de Khmer-koningen ervoor de hoofdstad te verplaatsen.
Gevechten en conflicten
Het begin van het einde
Generaties lang vochten de Khmer met buurlanden, maar in de laatste eeuwen van het rijk nam dat extreme vormen aan. Gevechten aan zowel de oost- als westgrens verzwakten het leger snel.
Een aanval op Angkor in 1431 is lang beschouwd als de oorzaak van de val van de stad. Het ging om een invasie door legers uit Siam, het huidige Thailand.
Recent onderzoek zet echter vraagtekens bij de impact van de aanval en de daaropvolgende plunderingen. Angkor had zich immers vele honderden jaren verdedigd. Waarom zou de stad plotseling zijn bezweken?
Hoogstwaarschijnlijk was de enorme omvang van het rijk een deel van het probleem. In het uitgestrekte gebied woonden mensen met veel verschillende geloofsovertuigingen. Religieuze spanningen en conflicten namen geleidelijk toe.
Voedsel en klimaat
Tekort aan voedsel en water
Recent wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat de manier van leven in Angkor niet duurzaam was. Koningen zetten de natuur naar hun hand. Ze lieten bossen kappen om onder meer kanalen en waterreservoirs aan te kunnen leggen. Voor de teelt van rijst, het belangrijkste gewas, is veel water nodig.
In de 14de en 15de eeuw veranderde het klimaat. Boomringonderzoek toont aan dat decennialange droge periodes werden afgewisseld door hevige moessons. Overstromingen beschadigden ook het kwetsbare watersysteem, met mislukte oogsten als gevolg.
Het onderzoek is nog in volle gang, maar inmiddels is duidelijk dat een combinatie van factoren heeft bijgedragen aan de geleidelijke ondergang van het rijk. Van een plotselinge ineenstorting is geen sprake.
Angkor na Angkor
Het verval van Angkor betekende niet het einde van het Khmer-volk. Vanaf de 15de eeuw regeerden Cambodjaanse koningen vooral vanuit verschillende plaatsen in het zuiden van het rijk. In de 15de en 16de eeuw breidde de handel over zee zich wereldwijd uit. Ook welvarende Cambodjanen trokken naar de kust. Daar lagen nieuwe kansen. Toch bleef Angkor nog lange tijd een levendig religieus centrum dat pelgrims van heinde en verre trok.
Door aanhoudende conflicten nam de bevolking van Angkor langzaam af. De stad werd steeds meer opgeslokt door het regenwoud. Rond 1800 was de ooit gigantische metropool gereduceerd tot enkele dorpen.
De tempels als bestemmingen
Angkor als bedevaartsoord
Nadat vanaf de 15de eeuw de vorsten naar het zuiden trokken, bleef Angkor in gebruik als gebedshuis. Het theravada-boeddhisme werd steeds dominanter en oude hindoeïstische tempels werden omgebouwd tot boeddhistische pagodes, oftewel torenvormige tempels met meerdere verdiepingen en overhangende daken. Sommige werden zelfs bewoond door monniken.
Angkor werd een bestemming voor internationale pelgrims. In de 17de eeuw kwamen zelfs Japanners langs. Sommigen lieten boodschappen achter. Zo is op enkele pilaren graffiti aangetroffen. De religie uit de vroege boeddhistische periode in Angkor lijkt sterk op wat Cambodja nu kent. Beelden uit die tijd lijken op die in moderne pagodes.
De wereld opnieuw vormgegeven
Archeologen gebruiken de term ‘terraforming’ om aan te geven hoe culturen landschappen bewust hebben veranderd. Khmer-koningen waren daar meesters in: ze verplaatsten aarde en reguleerden water. Zo creëerden ze een ideale wereld voor de bevolking.
Angkor groeide uit tot een machtig rijk dankzij de geavanceerde infrastructuur. Wel brachten de landschapsaanpassingen de natuur in gevaar. Het is goed mogelijk dat bodemuitputting en verwoestende overstromingen uiteindelijk bijdroegen aan het vertrek van een deel van de bevolking.
Volgende thema's