Navigatie overslaan

3. Ont­moet de Khmer

Ontmoet de Khmer

De eerste wetenschappers die Angkor bestudeerden en in kaart brachten, richtten zich vooral op de tempels en religieuze gebruiken. Vanaf het midden van de 20ste eeuw werd ook het dagelijks leven van de Khmer-bevolking onderzocht.  
  
Onderzoekers ontdekten dat veel draaide om water en rijst, dat religie een belangrijk onderdeel was van de dagelijkse beslommeringen en dat iedere inwoner een duidelijke rol had.  

De hogere kringen

Landbouw zorgde voor voedsel voor de vele inwoners van Angkor en speelde een belangrijke rol in de sociale hiërarchie. Had je een overschot aan rijst, dan kon je gaan handelen. Zo ontstonden verschillende beroepen en sociale groepen, oftewel een gespecialiseerd klassensysteem.  
  
Het Khmer-volk nam Indiase religies over, maar niet het strikte kastenstelsel. Toch was de samenleving behoorlijk klassengericht. De koning en zijn familie stonden bovenaan, gevolgd door priesters. Zij hadden een hoge status en stonden zeer dicht bij de koningen omdat ze verantwoordelijk waren voor de kosmische orde en bovendien voor de goden zorgden. Daarna kwamen de rijke landeigenaren.

De heilige klasse

Priesters en goden 

Priesters speelden een belangrijke rol in de Khmer-samenleving. Zij handhaafden de juiste kosmische orde, oftewel de dharma, en voerden daarvoor rituelen uit met heilige voorwerpen. De gunsten die ze van de goden kregen, beschermden de koninklijke familie en het koninkrijk.  

 Godenbeelden werden met dezelfde zorg behandeld als de koning. Priesters gaven de goden onder meer bloemen, fruit, drinken, geklaarde boter en waardevolle voorwerpen. Nadat ze beelden in bad hadden gedaan, lieten de priesters ze zo nu en dan vermaken met muziek of dans. Sommige rituelen die in Angkor zijn uitgevoerd, lijken op hedendaagse hindoeïstische gebruiken. 

De linga vertegenwoordigt de goddelijke kracht van Shiva en heeft de vorm van een fallus: een gestilleerde penis. Het symbool is op verschillende heilige plaatsen in en rond Angkor te vinden.   

Een gemeenschap van ambachtslieden

Ambachtslieden bouwden tempels die steeds groter en grootser werden. Geleidelijk veranderden zij het beboste landschap in een afspiegeling van het goddelijke universum. Specialisten met uiteenlopende vaardigheden maakten enorme sculpturen die zich weerspiegelden in de grachten en torenhoge bouwwerken vol sierlijke details, zoals ragfijne gravures op de muren en lateien.  
  
Archeologen vonden en vinden hun werkplaatsen in de buurt van het koninklijk paleis. Dat toont de nauwe band aan tussen de heersers en de kunstenaars die voor hen werkten. 

De heersende klasse

Een schat aan informatie over de rijken 
Dankzij inscripties is er veel bekend over de klassenstructuur van Angkor. De koning en enkele hoge functionarissen regeerden over het land en hadden op economisch gebied het laatste woord. Mensen uit de hoogste elitaire klasse hadden gezag over grote regio's en de lagere klassen bestuurden dorpen.  
  
Regionale heersers zwoeren trouw aan de koning. Ze betaalden tribuut, een soort belasting, aan het koninklijk hof en verleenden zo nodig militaire steun. In ruil daarvoor kregen ze relatief veel vrijheid om hun eigen gebieden te besturen.  

De elite droeg sieraden en bezat kostbare voorwerpen van edelmetaal, gemaakt om lang mee te gaan. Zodoende zijn veel bezittingen bewaard gebleven. Deze objecten, soms voorzien van inscripties, bevatten een schat aan informatie. Ze geven aanwijzingen over hoe de economie in de loop der tijd is veranderd. Archeologen bestuderen ze om de welvaart van een samenleving te meten.  

Het ritme van de seizoenen

Het leven in het Khmer-rijk leek op dat van huidige Cambodjaanse plattelandsbewoners. Zij volgen nog altijd het ritme van extreme seizoenen. Na zes maanden droogte brengt de jaarlijkse moesson overstromingen. Dit klimaat was zowel een vloek als een zegen. De hevige regenval maakt visserij en rijstteelt mogelijk, maar er is wel een complexe infrastructuur nodig om schommelingen in het waterpeil te beheersen.   
  
Mede dankzij het netwerk van rivieren en wegen konden inwoners van Angkor, gelegen in het binnenland, handelen met verre buren.   

Het creëren van de goden

De onmisbare kunst van het beeldhouwen 
Gespecialiseerde beeldhouwers maakten in Angkor de godenbeelden. Sommige ambachtslieden werkten in het gebied rondom het koninklijk paleis. Hun steen- en bronsbewerking was van zo'n hoge kwaliteit dat vele sculpturen eeuwenlang bewaard zijn gebleven. Zo'n tien jaar geleden ontdekten archeologen de resten van geavanceerde ovens die de ambachtslieden gebruikten voor het smelten van brons.  

 Het maken en plaatsen van godenbeelden was geen alledaags werk. Kunstenaars namen ook deel aan rituelen. Zo maakten ze ter plekke de ogen van een beeld af, zodat een god in de sculptuur kon gaan wonen. Dat ritueel heet ‘het ‘openen van de ogen’.   

 De bouw van een tempel was een complex proces en duurde vaak lang. Het uithakken van reliëfs was de laatste stap. Vaak ontbreken die helemaal of deels. Juist daardoor krijgen onderzoekers een unieke inkijk in de manier waarop de tempels zijn gebouwd.   

Blok voor blok opgebouwd

Handen die Angkor bouwden 
Het bouwen van een tempel startte meestal in het droge seizoen. In dat half jaar waren de omstandigheden gunstiger. Bouwers gebruikten hellingen, hefbomen en speciaal ontwikkelde werktuigen om stenen te vormen en te plaatsen.   

Bij een gigantische klus zoals de bouw van een tempel waren steenhouwers, metselaars, baksteenmakers, timmerlieden, dakdekkers, beeldhouwers, metaalbewerkers, stukadoors en schilders nodig. Vaklieden stuurden honderden ongeschoolde arbeiders aan. Waarschijnlijk werden mensen ook gedwongen mee te werken.  

De belangrijkste bouwmaterialen waren blokken grijze zandsteen, baksteen, hout pleisterwerk en lateriet. Dat is een roodachtige steen. Zandsteen is erg geschikt voor fijne bewerking en werd veel gebruikt in grote tempels, zoals Angkor Wat. 

 
Angkor in kleur 
De ruïnes van Angkor zijn nu vooral roodbruin of grijs, maar ooit zagen de tempels er heel anders uit. Ze waren rijk versierd en voorzien van gekleurd pleisterwerk waarin ook goud was verwerkt. Delen ervan zijn bewaard gebleven. Net als op de gebeeldhouwde stenen zijn in het pleisterwerk bloemmotieven en mythologische scènes te herkennen.  
  
Tempels werden ook versierd met metaal, textiel en hout. De meeste van deze materialen zijn verdwenen, maar hier en daar zijn nog sporen zichtbaar van de bevestigingen. En op enkele reliëfs is te zien dat er op tempels soms metalen bekroningen stonden. 

De alledaagse wereld

Weinig spullen uit het dagelijks leven 
Veel gebouwen in Angkor bestonden grotendeels uit vergankelijke materialen. Ook de voorwerpen die mensen gebruikten, van onder meer hout en bamboe, zijn vrijwel verdwenen. Hetzelfde geldt voor leren, zijden en katoenen kledingstukken. Dankzij inscripties is vooral een en ander bekend over het leven van de elite. Aardewerk is een van de weinige bronnen die inzicht geven in het dagelijks leven van gewone mensen.   
Ook zijn er de reliëfs in de Bayon-tempel. Die laten scènes uit het dagelijks leven zien, zoals vissen, jagen en koken.   
  
Ooggetuigenverslagen zijn zeldzaam. De Chinese diplomaat Zhou Daguan die in de 13de eeuw enkele maanden in Angkor verbleef, noteerde de meest gedetailleerde waarnemingen. 

Handelsnetwerken

De Khmer importeerden en exporteerden allerlei goederen. In verschillende teksten wordt de handel tussen China en Cambodja beschreven en op de reliëfs in de Bayon-tempel zijn drukbezochte markten afgebeeld.   
  
Archeologische vondsten tonen aan dat er op grote schaal Chinees porselein is ingevoerd. Wat export betreft, ging het vooral om bijenwas, ijsvogelveren, ivoor van olifantenslagtanden, hoorns van neushoorns en producten uit het bos. Metalen en edelstenen werden zowel binnen als buiten het rijk verhandeld.